Het raadsel van de kademuur bij de Helperzoomtunnel

Het raadsel van de kademuur bij de Helperzoomtunnel

John

Bij de werkzaamheden aan de Helperzoomtunel werden de bouwers verrast door de vondst van een oude kademuur. De kademuur was op geen enkele tekening weergegeven. Gemeentelijk archeoloog Froukje Veenman dook in het verleden en ontdekte het wonderlijke verhaal achter de oude kademuur.

“Uit ons onderzoek blijkt dat de oude kademuur archeologisch gezien weinig waarde heeft”, zegt Froukje Veenman. “Daarom kan de muur zonder problemen verwijderd worden. Er zit wel een bijzonder verhaal aan vast.”

Froukje Veenman bij het archeologisch vooronderzoek op de Helperzoomlocatie in 2015. Foto: Jeroen van Kooten.
Froukje Veenman bij het archeologisch vooronderzoek op de Helperzoomlocatie in 2015. Foto: Jeroen van Kooten.

Rampjaar
Voor het begin van het verhaal moeten we helemaal terug naar 1672, het ‘rampjaar’ in de vaderlandse geschiedenis. “In dat jaar werd de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden vanuit het buitenland door verschillende overheersers aangevallen. Groningen werd vanuit het zuiden belegerd door de bisschop van Munster ('Bommen Berend'). Bij dit beleg werd in de buurt van Helpman het Blauhuys in de brand gestoken. In 1679 kocht ene Lucas Alting de grond van het voormalige Blauhuys om er een buitenhuis aan te leggen. Dat buitenhuis kennen we nu nog als de borg Groenestein. Het oudste deel van Groenestein is gebouwd in 1685. In 1871 is een grote verbouwing in gang gezet waarbij het landgoed in omvang is verdubbeld.”

Huis Groenestein in 2009. Foto: Wikipedia.
Huis Groenestein in 2009. Foto: Wikipedia.

Kanaal
“Rond 1790 werd een onverhard voetpad aangelegd van borg Groenestein naar borg Zandvoort", vertelt Veenman. "Deze borg, die nu niet meer bestaat, lag aan het Winschoterdiep. Langs dit pad lag een kanaal van ongeveer 4 meter breed. Waarschijnlijk was dit kanaal bedoeld voor afwatering en mogelijk ook voor het bevoorraden van borg Groenestein. Het pad is later verhard. Bij het archeologisch vooronderzoek hebben we een stuk van dit wegdek teruggevonden.”

Plattegrond uit 1832, waarop het kanaal en het pad zijn ingetekend.
Plattegrond uit 1832, waarop het kanaal en het pad zijn ingetekend.

Lucratief
“Het landgoed is in 1766 definitief in bezit gekomen van de familie Quintus, dat het gebruikte als vakantiehuis. Het omliggende stuk land was in handen van de familie Onnes. Toen de familie Onnes rond 1850 in financiële problemen kwam, kon Onno Joost Quintus (1781-1872) het land voor een appel en een ei opkopen. Op dat moment was hij lid van Provinciale Staten. Het gerucht gaat dat hij uit hoofde van zijn functie wist dat de staatspoorwegen van plan waren een spoorlijn over het land aan te leggen. Hoe dan ook kon hij een deel van het land voor een lucratief bedrag verkopen aan de staatsspoorwegen. Bovendien bedong hij een treinhalte bij zijn landgoed. Als hij op reis wilde, kon hij de trein bij zijn landgoed laten stoppen.”

Het eerste blad van het koopcontract van 1856, waarmee Onno Joost Quintus een deel van het land rond zijn landgoed verkocht aan de Staatsspoorwegen.
Het eerste blad van het koopcontract van 1856, waarmee Onno Joost Quintus een deel van het land rond zijn landgoed verkocht aan de Staatsspoorwegen.

Spoorbrug
“De heer Quintus had ook bedongen dat bij de aanleg van het spoor het kanaal intact zou blijven", vervolgt Veenman. "Daarom is rond 1860 een spoorbrug aangelegd over het kanaal, met daarin meerdere duikers (waterdoorgangen). Aan weerszijden van de brug zijn kademuren gebouwd. Deze zijn opmerkelijk lang. Uit archiefonderzoek is gebleken dat hier een soort rangeerterrein heeft gelegen, met meerdere sporen naast elkaar.”

Zo moet de spoorbrug met de kademuren eruit hebben gezien. Deze spoorbrug maakte deel uit van de Helperlinie. De foto is van 1868. Foto: Wikipedia.
Zo moet de spoorbrug met de kademuren eruit hebben gezien. Deze spoorbrug maakte deel uit van de Helperlinie. De foto is van 1868. Foto: Wikipedia.

"Als hij op reis wilde, kon hij de trein bij zijn landgoed laten stoppen.”

Oversteekplaats
“Uiteindelijk is de eerste trein in 1868 gaan rijden. Het Helperpad was nog tot rond 1940 een oversteekplek bij het spoor. Uit veiligheidsoverwegingen is de oversteekplaats na de oorlog opgeheven. Tot in de jaren vijftig bleef Groenestein in handen van de familie Quintus. Daarna is het aan de gemeente verkocht. Die heeft van de tuin rond Groenestein een openbaar park gemaakt, met extra toegangen.”

Treinhalte
De geschiedenis van de kademuur zou nooit bekend zijn geworden als op deze plek niet de Helperzoomtunnel was gepland, concludeert Veenman. “De tunnel komt precies op de plek van de treinhalte van Groenestein. Het is misschien een aardig idee om de tunnel te vernoemen naar de familie die het landgoed jaren in handen heeft gehad. De ‘Quintustunnel’ dus.”

Bij de officiële start van de bouw van de Helperzoomtunnel werd een begin gemaakt met de afbraak van de oude kademuur.
Bij de officiële start van de bouw van de Helperzoomtunnel werd een begin gemaakt met de afbraak van de oude kademuur.

Reacties (5)

  1. Jan ter Beek

    5 april 2017, 11:22

    Goed idee van Froukje Veenman, de benaming Quintustunnel. Die is historisch verantwoord, zoals haar onderzoek aantoont. Ook om een andere reden is de naam beter dan de huidige. 'Helperzoomtunnel' is als werktitel begrijpelijk maar als locatie-aanduiding niet erg duidelijk, want de tunnel ligt niet in maar naast de Helperzoom en die is 2 km lang.
      1. Gieneke

        10 april 2017, 09:37

        Hallo Sjoukje,
        Ik stem ook voor !!!
        Niet alleen historisch verantwoord maar ook een markante naam "Quintus"
        Quintuslaan-Quintusbos-Quintustunnel
    1. Jan ten Brummelhuis

      7 april 2017, 12:12

      Ik zou de keuze voor de naam Quintustunnel betreuren. In het verhaal van Froukje Veenman komt het handelen van de familie niet bepaald in een gunstig daglicht te staan. Er bestaan in de omgeving bovendien al meerdere topografische verwijzingen naar deze familie. Daarom zou ik ervoor pleiten om een van de andere voor de hand liggende namen te kiezen. De Altingtunnel of de Onnestunnel zijn even geschikt. Maar veel leuker zou de keuze voor de naam Blauhuystunnel zijn. Ten eerste omdat het een mooie, geheimzinnige naam is. Het is daarnaast een historische plaatsnaam. Tenslotte is het een verwijzing naar het meest heroïsche moment uit de geschiedenis van Groningen, het succesvolle verzet in 1672 tegen onderwerping door de Munsterse en Keulse troepen. Tijdens het beleg is dit huis blijkbaar gesneuveld. Een maquette zou in de nabije toekomst deze geschiedenis, op deze plek, bv als onderdeel van een wandelroute, nog extra kunnen markeren.
      1. Henk Bontekoe

        7 april 2017, 13:47

        Verwijzing naar Quintus lijkt me dubieus vanwege zijn o.b.v. voorkennis aan Onnes ontfutselde weidegrond.
        Tot in de jaren '60 woonde vlak in de buurt een (nazaat?) boer Onnes, weliswaar aan het aangrenzende Centrale Weggetje. Ik zou het charmant vinden als naar hem de tunnel vernoemd zou worden.
    Verberg de reacties
    Verberg de reacties
  2. Carola Meijer

    8 april 2017, 18:15

    Blauhuys heeft ook mijn voorkeur vw beschreven redenen eerder vermeld.
    Verberg de reacties
  3. Jan Faber

    10 april 2017, 10:09

    In volgorde lijken Blauhuystunnel en dan Altingtunnel mij het geschiktst vanwege hoe mooi het klinkt en hoe specifiek het is.
    Verberg de reacties
  4. John (Webredacteur)

    13 april 2017, 13:57

    Leuk dat onder ons artikel een discussie is ontbrand over de naam van wat nu nog de Helperzoomtunnel wordt genoemd. We hebben de gemeente Groningen om een reactie gevraagd. Zij zeggen: "de weg in de tunnel heet Helperweg. Als we de tunnel formeel een naam gaan geven, dan ligt om die reden Helpertunnel erg voor de hand."
    Verberg de reacties

Reageren